Kontrola podatkowa

Kontrola podatkowa może stanowić początkowe stadium zarówno postępowania podatkowego, jak i karnoskarbowego, a zebrane w jej ramach materiały mogą stać się dowodami w tych postępowaniach. Zgodnie z art. 282 Ordynacji podatkowej kontrolę podatkową podejmuje się z urzędu.

Celem kontroli zgodnie z art. 281 § 2 Ordynacji podatkowej jest sprawdzenie, czy kontrolowani (czyli podatnicy, płatnicy, inkasenci oraz następcy prawni) wywiązują się z obowiązków wynikających z przepisów prawa podatkowego. Kontrola przeprowadzana jest przez organy podatkowe pierwszej instancji. Zgodnie z art. 281 § 3 Ordynacji podatkowej minister właściwy do spraw finansów publicznych przeprowadza kontrolę podatkową, której celem jest sprawdzenie stosowania uznanej przez ten organ metody ustalania ceny transakcyjnej między podmiotami powiązanymi.

Zgodnie z art. 282a § 1 Ordynacji podatkowej kontrola podatkowa nie może być ponownie wszczęta w zakresie spraw rozstrzygniętych decyzją ostateczną organu podatkowego. Mimo ostatecznej decyzji można wszcząć kontrolę podatkową, jeśli jest niezbędna dla przeprowadzenia postępowania w:

- sprawie stwierdzenia nieważności, stwierdzenia wygaśnięcia, uchylenia lub zmiany decyzji ostatecznej lub wznowienia postępowania w sprawie zakończonej decyzją ostateczną;
- związku z uchyleniem lub stwierdzeniem nieważności decyzji przez sąd administracyjny.

Upoważnienie do przeprowadzenia kontroli

Zgodnie z art. 283 § 3 Ordynacji podatkowej kontrola podatkowa jest przeprowadzana na podstawie imiennego upoważnienia udzielonego przez:

- naczelnika urzędu skarbowego lub osobę zastępującą naczelnika urzędu skarbowego – pracownikom tego urzędu;
- naczelnika urzędu celnego lub osobę zastępującą naczelnika urzędu celnego - funkcjonariuszom celnym oraz pracownikom tego urzędu;
- wójta, burmistrza (prezydenta miasta), starostę lub marszałka województwa lub osobę zastępującą wójta, burmistrza (prezydenta miasta), starostę lub marszałka województwa albo skarbnika;
- jednostki samorządu terytorialnego - pracownikom urzędu gminy (miasta), starostwa lub urzędu marszałkowskiego;
- ministra właściwego do spraw finansów publicznych lub osobę zastępującą ministra właściwego do spraw finansów publicznych - pracownikom urzędu obsługującego tego ministra.

Wszczęcie kontroli podatkowej

Zgodnie z art. 284 § 1 Ordynacji podatkowej następuje ono przez doręczenie kontrolowanemu lub osobie zastępującej kontrolowanego, o której mowa w art. 281a Ordynacji podatkowej, upoważnienia do jej przeprowadzenia oraz okazanie legitymacji służbowej. Kontrolowany jest obowiązany wskazać osobę, która będzie go zastępowała w trakcie kontroli, w czasie jego nieobecności, jeżeli nie wskazał tej osoby w trybie art. 281a Ordynacji podatkowej.

W przypadku jednak gdy czynności kontrolne są niezbędne dla przeciwdziałania popełnieniu przestępstwa skarbowego lub wykroczenia skarbowego lub zabezpieczenia dowodów jego popełnienia, kontrola podatkowa może być wszczęta po okazaniu legitymacji służbowej kontrolowanemu lub osobie, o której mowa w art. 281a Ordynacji podatkowej, albo osobie wymienionej w art. 284 § 2 Ordynacji podatkowej. W takim wypadku zgodnie z art. 284a § 2 Ordynacji podatkowej upoważnienie do kontroli należy doręczyć bez zbędnej zwłoki, jednak nie później niż w terminie 3 dni od dnia wszczęcia kontroli.

Czynności kontrolne

Jak stanowi art. 285 §1 Ordynacji podatkowej czynności kontrolnych dokonuje się w obecności kontrolowanego lub osoby przez niego wskazanej, chyba że kontrolowany zrezygnuje z prawa uczestniczenia w czynnościach kontrolnych. Zgodnie z art. 285 §3 Ordynacji podatkowej, gdy w toku kontroli kontrolowany lub osoby go reprezentujące będą nieobecne i nie nastąpiło wskazanie osoby upoważnionej do zastępowania kontrolowanego, czynności kontrolne mogą być wykonywane w obecności innego pracownika kontrolowanego, który może być uznany za osobę, o której mowa w art. 97 Kodeksu cywilnego, lub w obecności przywołanego świadka, którym powinien być funkcjonariusz publiczny, niebędący jednak pracownikiem organu przeprowadzającego kontrolę.

Zgodnie z art. 285a §1 Ordynacji podatkowej czynności kontrolne prowadzone są w siedzibie kontrolowanego, w innym miejscu przechowywania dokumentacji oraz miejscach związanych
z prowadzoną przez niego działalnością i w godzinach jej prowadzenia. Jednakże w sytuacji, gdy księgi rachunkowe są prowadzone lub przechowywane poza siedzibą kontrolowanego, kontrolowany na żądanie kontrolującego obowiązany jest zapewnić dostępność do ksiąg rachunkowych w swojej siedzibie albo miejscu ich prowadzenia lub przechowywania, jeżeli udostępnienie ich w siedzibie może w znacznym stopniu utrudnić prowadzenie przez kontrolowanego bieżącej działalności.

Jak stanowi art. 285a §3 Ordynacji podatkowej na żądanie kontrolującego kontrolowany będący osobą fizyczną jest obowiązany złożyć oświadczenie o stanie majątkowym na określony dzień, jeżeli zachodzi uzasadnione przypuszczenie, że nie ujawnił wszystkich obrotów lub przychodów mających znaczenie dla określenia lub ustalenia wysokości zobowiązania podatkowego; oświadczenie składane jest pod rygorem odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania. Kontrolujący, żądając złożenia oświadczenia, uprzedza kontrolowanego o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania.

Uprawnienia kontrolującego

Zgodnie z art. 286 § 1 Ordynacji podatkowej kontrolujący, w zakresie wynikającym z upoważnienia, są w szczególności uprawnieni do:

- wstępu na grunt oraz do budynków, lokali lub innych pomieszczeń kontrolowanego;
- wstępu do lokali mieszkalnych, jeżeli jest to niezbędne do zweryfikowania zgodności stanu faktycznego z danymi wynikającymi ze złożonej przez podatnika deklaracji oraz z innych dokumentów potwierdzających poniesienie wydatków na cele mieszkaniowe;
- żądania okazania majątku podlegającego kontroli oraz do dokonania jego oględzin;
- żądania udostępnienia akt, ksiąg i wszelkiego rodzaju dokumentów związanych z przedmiotem kontroli oraz do sporządzania z nich odpisów, kopii, wyciągów i notatek, wydruków i udokumentowanego pobierania danych w formie elektronicznej;
- zbierania innych niezbędnych materiałów w zakresie objętym kontrolą;
- zabezpieczenia zebranych dowodów;
- legitymowania osób w celu ustalenia ich tożsamości, jeżeli jest to niezbędne dla potrzeb kontroli;
- żądania przeprowadzenia spisu z natury;
- przesłuchiwania świadków, kontrolowanego oraz innych osób wskazanych w art. 287 § 4 Ordynacji podatkowej;
- zasięgania opinii biegłych.

Dodatkowo jak stanowi art. 286 § 1 Ordynacji podatkowej kontrolujący może zażądać wydania, na czas trwania kontroli, za pokwitowaniem:

- próbek towarów;
- akt, ksiąg i dokumentów związanych z przedmiotem kontroli w razie powzięcia uzasadnionego podejrzenia, że są one nierzetelne lub, gdy podatnik nie zapewnia kontrolującym warunków umożliwiających wykonywania czynności kontrolnych związanych z badaniem tej dokumentacji,a w szczególności nie udostępnia kontrolującym samodzielnego pomieszczenia i miejsca do przechowywania dokumentów.

Należy podkreślić, iż kontrolujący ma prawo wstępu na teren, do budynku lub lokalu mieszkalnego kontrolowanego na zasadach określonych w art. 288 Ordynacji podatkowej.

Obowiązki oraz prawa kontrolowanego i innych osób

Kontrolowany, osoba upoważniona do reprezentowania lub prowadzenia spraw kontrolowanego, pracownik oraz osoba współdziałająca z kontrolowanym są zgodnie z art. 287 § 1 Ordynacji podatkowej obowiązani umożliwić wykonywanie czynności, o których mowa w art. 286 Ordynacji podatkowej, a w szczególności :

- umożliwić, nieodpłatnie, filmowanie, fotografowanie, dokonywanie nagrań dźwiękowych oraz utrwalenie stanu faktycznego za pomocą innych nośników informacji, jeżeli film, fotografia, nagranie lub informacja zapisana na innym nośniku może stanowić dowód lub przyczynić się do
- utrwalenia dowodu w sprawie będącej przedmiotem kontroli;
- przedstawić, na żądanie kontrolującego, tłumaczenie na język polski sporządzonej w języku obcym dokumentacji dotyczącej spraw będących przedmiotem kontroli. Czynności te kontrolowany jest obowiązany wykonać nieodpłatnie.

Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania podatkowego kontrolowany ma prawo do czynnego udziału w każdym stadium kontroli podatkowej (art. 123 § 1 w związku z art. 292 Ordynacji podatkowej).

Dodatkowo kontrolujący obowiązani są udzielać kontrolowanemu niezbędnych informacji o przepisach prawa podatkowego pozostających z przedmiotem kontroli podatkowej (art. 121 § 2 w związku z art. 292 Ordynacji Podatkowej). W przypadku niezakończenia kontroli podatkowej w terminie wskazanym w upoważnieniu do kontroli kontrolowanemu przysługuje ponaglenie do organu podatkowego wyższego stopnia (art. 141 § 1 pkt 1 w związku z art. 292 Ordynacji Podatkowej).

Zgodnie z art. 289 §1 Ordynacji podatkowej kontrolowanego, osobę go reprezentującą lub zastępującą zawiadamia się o miejscu i terminie przeprowadzenia dowodu z zeznań świadków, opinii biegłych przynajmniej na 3 dni przed terminem ich przeprowadzenia dowodu z oględzin nie później niż bezpośrednio przed podjęciem tych czynności.

Protokół kontroli

Przebieg kontroli kontrolujący dokumentuje w protokole. Stan faktyczny może być ponadto utrwalony za pomocą aparatury rejestrującej obraz i dźwięk lub na informatycznych nośnikach danych. Zgodnie z art. 290. § 2 Ordynacji podatkowej protokół kontroli zawiera w szczególności:

- wskazanie kontrolowanego;
- wskazanie osób kontrolujących;
- określenie przedmiotu i zakresu kontroli;
- określenie miejsca i czasu przeprowadzenia kontroli;
- opis dokonanych ustaleń faktycznych;
- dokumentację dotyczącą przeprowadzonych dowodów;
- ocenę prawną sprawy będącej przedmiotem kontroli;
- pouczenie o prawie złożenia zastrzeżeń lub wyjaśnień oraz prawie złożenia korekty deklaracji;
- pouczenie o obowiązku zawiadomienia organu podatkowego przez kontrolowanego o każdej zmianie swojego adresu dokonanej w ciągu 6 miesięcy od dnia zakończenia kontroli podatkowej, jeżeli w toku kontroli podatkowej ujawniono nieprawidłowości, oraz skutkach niedopełnienia tego obowiązku.

Zgodnie z art. 291 § 4 Ordynacji podatkowej kontrola zostaje zakończona w dniu doręczenia protokołu kontroli.

Zgodnie z art. 291 § 1 Ordynacji podatkowej kontrolowany, który nie zgadza się z ustaleniami protokołu, może w terminie 14 dni od dnia jego doręczenia przedstawić zastrzeżenia lub wyjaśnienia, wskazując równocześnie stosowne wnioski dowodowe. Na rozpatrzenie zastrzeżeń kontrolujący ma 14 dni od dnia ich otrzymania zawiadomić kontrolowanego o sposobie ich załatwienia. W przypadku jednak niezłożenia wyjaśnień lub zastrzeżeń, w terminie 14 dnia od dnia doręczenia protokołu, przyjmuje się, że kontrolowany nie kwestionuje ustaleń kontroli.

Obowiązki kontrolowanego w przypadku stwierdzenia nieprawidłowości

Zgodnie z art. 291b Ordynacji podatkowej jeżeli w toku kontroli podatkowej ujawniono nieprawidłowości, kontrolowany ma obowiązek zawiadomienia organu podatkowego o każdej zmianie swojego adresu dokonanej w ciągu 6 miesięcy od dnia zakończenia kontroli podatkowej.

W razie niedopełnienia tego obowiązku postanowienie o wszczęciu postępowania podatkowego uznaje się za doręczone pod adresem, pod który doręczono protokół kontroli.