Wielu przedsiębiorców spotkało się w swojej działalności z sytuacją, w której wykonali usługę lub sprzedali towar, wystawili fakturę, od której odprowadzili należny podatek VAT oraz zaliczkę na podatek dochodowy a mimo to nie otrzymali zapłaty. Wtedy, jeśli w ogóle podpisaliśmy jakąś umowę, zaczynamy nerwowo wertować jej postanowienia poszukując zapisów, które zapewnią lub zwiększą nasze szanse na odzyskanie należności. Będzie to o wiele łatwiejsze o ile przewidzieliśmy taką możliwość i zabezpieczyliśmy się przed jej skutkami.

Wachlarz instytucji prawnych służących zabezpieczeniu transakcji handlowych od strony formalnej mających na celu zmniejszenie ryzyka związanego z ewentualną, późniejszą egzekucją należności jest dość szeroki. Oczywiście decyzja, z których z nich skorzystać leży po stronie przedsiębiorcy. Nie ulega wątpliwości, że im więcej uwagi poświęcimy na zabezpieczenie transakcji tym nasze szanse zaspokojenia się w postępowaniu egzekucyjnym będą większe. Czasami jednak umiejętne połączenie kilku prostych czynności sprawdzających na etapie podpisywania umowy z określonymi zapisami umownymi może wpłynąć na zwiększenie naszych szans w postępowaniu egzekucyjnym.

Generalnie działania zmierzające do zabezpieczenia transakcji handlowych od strony formalnej należy rozpocząć od ustalenia sytuacji formalno-prawnej oraz standingu finansowego kontrahenta. Czynności te powinny zostać podjęte na etapie poprzedzającym zawarcie umowy z kontrahentem. Działanie te mogą polegać, w szczególności na:

Działania te umożliwiają przedsiębiorcy uzyskanie niezbędnej wiedzy o sytuacji formalno-prawnej kontrahenta, osobach uprawnionych do jego reprezentowania, a także informacji o jego sytuacji finansowej. Informacje te mogą okazać się niekiedy bardzo przydatne, gdyż już na wstępnym etapie negocjacji umożliwiają weryfikację potencjalnych kontrahentów i ewentualne wycofanie się takich transakcji, które obarczone są znaczny ryzykiem. Czynności te zatem nie tyle zabezpieczają wykonanie samej umowy, co mogą uchronić nas przed zawarciem takiej umowy, której w ogóle nie powinniśmy podpisywać.

Do innej grupy formalnych zabezpieczeń transakcji handlowych, które w przyszłości mogą okazać się przydatne na etapie postępowania egzekucyjnego należy zaliczyć niektóre zapisy umowne. Chodzi tu generalnie o te postanowienia umów, które z jednej strony zwiększają pewność wykonania umowy przez kontrahenta, z drugiej zaś strony ułatwiają prowadzenie egzekucji.

Zwiększenie naszych szans w postępowaniu egzekucyjnym możemy osiągnąć zwłaszcza dzięki wykorzystaniu takich konstrukcji umownych, które albo umożliwiają zaspokojenie naszych roszczeń z wybranych składników majątkowych kontrahenta, w stosunku do których będziemy mieli prawo pierwszeństwa w zaspokojeniu się albo też prowadzą do sytuacji, w której za zobowiązania kontrahenta będzie odpowiedzialny nie tylko on sam ale również osoba trzecia. Do najczęściej stosowanych zapisów umownych zabezpieczających transakcje handlowe należy zaliczyć między innymi :

Jak widać katalog instytucji umownych służących zabezpieczaniu transakcji handlowych jest znaczny. Nie oznacza to jednak, iż wszystkie te formy będą wykorzystywane w każdej umowie. Inne bowiem formy zabezpieczeń stosowane będą w przypadku umów z takimi kontrahentami, z którymi pozostajemy w stałych kontaktach handlowych, a inne w przypadku kontrahentów, z którymi transakcje zawierane są po raz pierwszy.

Skorzystanie z tej czy innej formy zabezpieczenia zależy też w dużej mierze od kosztów ustanowienia danego zabezpieczenia oraz formalności z tym związanych, a co za tym idzie czasu potrzebnego na uzyskanie konkretnego zabezpieczenia. Ustanowienie bowiem niektórych zabezpieczeń (np. hipoteki) wymaga wpisania tego prawa do księgi wieczystej. Nie bez znaczenia jest też skala i charakter transakcji. Inne bowiem formy zabezpieczania stosowane będą w przypadku umowy najmu inne w przypadku umowy o roboty budowlane a jeszcze inne przy umowach leasingu, czy umowach sprzedaży.

O ile, bowiem w przypadku umowy najmu dość powszechnie stosowana jest instytucja tzw. kaucji gwarancyjnej, czy też gwarancji bankowej (podobnie jak przy umowach o roboty budowlane, gdzie gwarancja bankowa zastępowana jest niejednokrotnie gwarancją dobrego wykonania kontraktu), o tyle już w przypadku umów leasingu pierwszoplanową rolę odgrywać będzie zabezpieczenie wekslowe oraz zastaw rejestrowy. W przypadku zaś sprzedaży z odroczoną płatnością często stosuje się zastrzeżenie prawa własności rzeczy sprzedanej do czasu uiszczenia ceny.

W przypadku zaś pożyczek, czy kredytów zaciąganych na zakup nieruchomości nie do pomyślenia wydaje się pominiecie zabezpieczenia w postaci hipoteki na tej nieruchomości. Generalnie należy zatem stwierdzić, iż nie da się stworzyć jednej reguły mówiącej , jaki rodzaj zabezpieczeń umownych stosować w danym przypadku. Wszystko zależy od rodzaju transakcji jej skali oraz kosztów, jakie strony gotowe są ponieść na jej zabezpieczenie.

Koszty związane z ustanowieniem poszczególnych zabezpieczeń kształtować się będą bardzo różnie. Inaczej bowiem wyglądał będzie koszt uzyskania zabezpieczenia w postaci weksla własnego kontrahenta, poręczenia, zastrzeżenia prawa własności rzeczy sprzedanej do czasu uiszczenia ceny, a inaczej koszt związany z ustanowieniem hipoteki, uzyskaniem gwarancji bankowej, czy gwarancji dobrego wykonania kontraktu. Oczywiście koszt ustanowienia zabezpieczenia będzie bezpośrednio przekładał się na jego skuteczność w postępowaniu egzekucyjnym.

Bez wątpienia bowiem większą pewność zaspokojenia naszych należności da nam egzekucja prowadzona z nieruchomości obciążonej hipoteką (pod warunkiem, rzecz jasna, że nie jest ona już obciążona innymi hipotekami) niż egzekucja z weksla własnego wystawionego przez naszego kontrahenta. W przypadku niektórych zabezpieczeń w ogóle możemy uniknąć konieczności prowadzenia postępowania egzekucyjnego. Widać to zwłaszcza w przypadku takich form zabezpieczeń jak gwarancje bankowe, czy też gwarancji dobrego wykonania kontraktu.

W tego typu przypadkach przedsiębiorca (beneficjent gwarancji) nie musi występować na drogę postępowania egzekucyjnego przeciwko swojemu kontrahentowi a jedynie wzywa bank, który udzielił gwarancji do spełnienia świadczenia. W przypadku, bowiem gwarancji bankowej, a gwarancji bankowej bezwarunkowej i płatnej na pierwsze pisemne żądanie w szczególności, ryzyko ewentualnego nie wykonania zobowiązania przez kontrahenta przejmuje w całości bank wystawiający gwarancję.

Reasumując można powiedzieć, że zabezpieczenia umowne transakcji handlowych mogą przekładać się na efektywność postępowania egzekucyjnego w następujący sposób:

Po pierwsze niektóre z nich umożliwiają szybsze uzyskanie prawomocnego nakazu zapłaty i wszczęcie postępowania egzekucyjnego lub z samej swojej istoty stanowią tytuł egzekucyjny. Do tej kategorii zabezpieczeń umownych należy zaliczyć zabezpieczenia w postaci weksla własnego kontrahenta, oświadczenia o dobrowolnym poddaniu się egzekucji w trybie art.777 § 1 kpc. Zabezpieczania te, co prawda zapewniają szybsze uzyskania prawomocnego wyroku zasądzającego lub nakazującego wydanie rzeczy, ale nie zagwarantują przedsiębiorcy, iż egzekucja z majątku dłużnika będzie skuteczna i że jego roszczenia zostaną w całości zaspokojone.

Po drugie niektóre z zabezpieczeń umożliwiają zaspokojenie się z określonych składników majątkowych dłużnika niezależnie do tego, czyją staną się własnością z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi dłużnika. Do tego typu zabezpieczeń należy zaliczyć np. hipotekę na nieruchomości lub spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu, zastaw, w tym zastaw rejestrowy na rzeczach ruchomych lub prawach majątkowych przysługujących dłużnikowi oraz przewłaszczenie na zabezpieczenie.

Kolejną kategorią zabezpieczeń są te zabezpieczenia, które skutkują tym, iż za zobowiązania kontrahenta odpowiadają również osoby trzecie. Odpowiedzialność ta może mieć charakter odpowiedzialności solidarnej z dłużnikiem ( w przypadku poręczyciela wekslowego lub poręczenia cywilnego), jak też odpowiedzialności samoistnej w przypadku gwarancji bankowej, gwarancji dobrego wykonania kontraktu, akredytywy bankowej czy też ubezpieczenia kontraktu. W przypadku tych zabezpieczeń krąg osób odpowiedzialnych za zobowiązania dłużnika albo ulega poszerzeniu, co zwiększa prawdopodobieństwo uzyskania zaspokojenia naszych roszczeń lub zobowiązania te przejmują osoby trzecie, z reguły instytucje finansowe, które są gwarantem wykonania tych zobowiązań.

Mogą wreszcie występować i takie formy zabezpieczenia, które co prawda ani nie przyspieszają uzyskania prawomocnego wyroku ani nie umożliwiają zaspokojenia się z określonych składników majątkowych dłużnika, ale stwarzają przedsiębiorcy bardziej dogodne warunki do zaspokojenia swoich roszczeń. Do tego typu zabezpieczeń umownych można zaliczyć np. wpłacaną przez kontrahenta kaucję gwarancyjną, zastrzeżenie na rzecz sprzedającego prawa własności rzeczy sprzedanej ( lub prawa majątkowego) do czasu uiszczenia pełnej ceny, instytucję zadatku, czy też dokonanie przez dłużnika zabezpieczenia w postaci cesji wierzytelności.

Wojciech Ostrowski
Radca prawny
Wspólnik w kancelarii Rachelski i Wspólnicy