Podstawa prawna

Zgodnie z art. 22§2 kodeksu spółek handlowych (dalej jako: ksh) każdy wspólnik odpowiada za zobowiązania spółki bez ograniczeń całym swoim majątkiem solidarnie z pozostałymi wspólnikami oraz ze spółką, z uwzględnieniem art. 31 ksh. Z kolei stosownie do treści art. 31§1-3 ksh wierzyciel może prowadzić egzekucję z majątku wspólnika, gdy egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna (subsydiarna odpowiedzialność wspólnika), przy czym owa subsydiarność:

- nie stanowi przeszkody do wniesienia powództwa przeciwko wspólnikowi, zanim egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna,
oraz
- nie dotyczy zobowiązań powstałych przed wpisem do rejestru.    

Spółka jawna a jej wspólnicy  

Spółka jawna nie ma pełnej osobowości prawnej, ale może we własnym imieniu nabywać prawa, w tym np. własność nieruchomości, zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywana (art. 8§1 ksh), czyli spółka jawna może być klasyfikowana jako tzw. ułomna osoba prawna (spółka nie będąc osobą prawną, posiada jednak pewne atrybuty osobowości prawnej).

Oznacza to, że stroną w umowie czy w procesie sądowym (np. toczącym się w związku z niewywiązaniem się spółki z zawartej przez nią wcześniej umowy) może być spółka jako odrębna od wspólników tzw. ułomna osoba prawna, która ponosi też w konsekwencji pełną odpowiedzialność za wszelkie swoje zobowiązania. Wspomniana  odpowiedzialność spółki jawnej za zobowiązania nie wyłącza jednocześnie jednak odpowiedzialności wspólników. Relacje pomiędzy odpowiedzialnością spółki a odpowiedzialnością jej wspólników określają właśnie przytoczone na wstępie art. 22§2 ksh w zw. z art. 31§1-3 ksh.

Zakres odpowiedzialności wspólników    

Za zobowiązania spółki jawnej odpowiada w pierwszej kolejności sama spółka jako tzw. ułomna osoba prawna. Odpowiedzialność wspólników, jak już wskazywano, ma charakter: solidarny i subsydiarny.

Pierwsza cecha odpowiedzialności wspólników - solidarna odpowiedzialność wspólnika za długi spółki wraz z samą spółką i pozostałymi wspólnikami - polega na tym, że wierzyciel może żądać całości lub części świadczenia od wszystkich dłużników (spółka/wspólnicy) łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna, a zaspokojenie wierzyciela przez któregokolwiek z dłużników zwalnia pozostałych (art. 366§1 kc). Tak więc, na gruncie solidarnej odpowiedzialności dłużników, to wierzyciel ma wybór, od którego z dłużników solidarnych i w jakiej wysokości będzie domagał się np. zapłaty. 

Druga cecha odpowiedzialności wspólników - subsydiarność - została określona w samym kodeksie jako odpowiedzialność powstająca dopiero wówczas, "...gdy egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna", czyli wspólnik może odpowiadać za zobowiązania spółki dopiero, jeśli nie można zaspokoić należności z majątku samej spółki. Modyfikuje to w istotny sposób zasady odpowiedzialności solidarnej, bo - co prawda wierzyciel nadal ma pełny wybór, od którego z dłużników solidarnych i w jakiej wysokości będzie domagał się np. zapłaty, ale co do wspólników - dłużników solidarnych ich odpowiedzialność zaktualizuje się dopiero, jeżeli egzekucja z majątku spółki będzie bezskuteczna. Wówczas wierzyciel może np. domagać się zapłaty np. tylko od jednego wspólnika w całości (np. tylko od posiadającego znaczący majątek), od dwóch po połowie czy od wszystkich wspólników całego zobowiązania łącznie.  

Sposoby dochodzenia roszczeń od wspólnika

Jednocześnie należy zwrócić uwagę, że wierzyciel może prowadzić egzekucję za zobowiązania spółki przeciwko wspólnikowi na dwa sposoby:

- uzyskując klauzulę wykonalności przeciwko wspólnikowi na wyrok przeciwko spółce, nie pozywając do sądu samego wspólnika,

- uzyskując wyrok sądowy przeciwko wspólnikowi. 

Jeśli chodzi o pierwszy sposób (uzyskanie klauzuli wykonalności przeciwko wspólnikowi) to wskazać należy, że zgodnie z art. 7781 KPC, tytułowi egzekucyjnemu (np. wyrokowi) wydanemu przeciwko spółce sąd nadaje klauzulę wykonalności przeciwko wspólnikowi ponoszącemu odpowiedzialność bez ograniczenia całym swoim majątkiem za zobowiązania spółki, jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, jak również wtedy, gdy jest oczywiste, że egzekucja ta będzie bezskuteczna. Wierzyciel w postępowaniu klauzulowym musi zatem wykazać, że egzekucja przeciwko spółce była bezskuteczna lub jest oczywiste, że egzekucja ta będzie bezskuteczna.

Dowodami w postępowaniu klauzulowym mogą być tylko dokumenty urzędowe lub prywatne z popisem urzędowo poświadczonym (art. 786§1 ksh), np. postanowienie o umorzeniu egzekucji na podstawie art. 824§1 pkt 3 kpc (umorzenie ze względu na to, że z egzekucji nie uzyska się kwoty wyższej niż koszty egzekucyjne). Jeśli za pośrednictwem takich dokumentów wierzyciel wykaże te okoliczności, to sąd niejako rozszerzy skuteczność  wyroku przeciwko spółce, nadając mu klauzulę wykonalności także przeciwko wspólnikowi (oczywiście, niezależnie od tego, może być temu wyrokowi nadana "zwykła" klauzula wykonalności pozwalająca prowadzić egzekucję przeciwko spółce).

Jak już wspomniano, wierzyciel może też wybrać inną drogę niż rozstrzyganie odpowiedzialności wspólnika w postępowaniu klauzulowym i pozwać wspólnika, niezależnie od pozwania spółki (osobno lub w jednym, wspólnym procesie przeciwko spółce i wspólnikowi), przeprowadzając przeciwko wspólnikowi postępowanie sądowe. Przy czym, jak wyraźnie stanowią przepisy, wierzyciel może wystąpić z pozwem przeciwko wspólnikowi nawet zanim egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna. Droga procesu sądowego ma pewne zalety w porównaniu z postępowaniem klauzulowym.

Po pierwsze, w procesie można ubiegać się o uzyskanie zabezpieczenia na majątku wspólnika, co jest niemożliwe w przypadku postępowania klauzulowego. Po drugie, w przypadku postępowania klauzulowego istotne trudności mogą powstać w przypadku wystąpienia wspólnika ze spółki po powstaniu zobowiązania za które odpowiada. Zgodnie z opinią wielu przedstawicieli doktryny klauzula wykonalności nie może być nadana przeciwko byłemu wspólnikowi. Natomiast wystąpienie wspólnika, który odpowiada za dane zobowiązanie spółki w toku sprawy sądowej, nie ma żadnego znaczenia dla orzeczenia o odpowiedzialności tego wspólnika przez sąd.

adwokat Krzysztof Szocik, Partner Kancelarii Nowosielski, Gotkowicz i Partnerzy - Adwokaci i Radcy Prawni z Gdańska

Treści dostarcza: Kancelaria Nowosielski Gotkowicz i Partnerzy - Adwokaci i Radcy Prawni